Współpraca międzynarodowa w dziedzinie zwalczania terroryzmu

W dobie procesów globalizacyjnych niewiele zjawisk, które możemy obserwować zachowuje skalę lokalną – a nawet skalę krajową. Wiek XX i XXI to czas, w którym powstało i upowszechniło się pojęcie „problemów globalnych”, początkowo definiowanych w odniesieniu do ekologii, później stopniowo rozszerzanych na coraz to nowe dziedziny życia społecznego i politycznego. Wraz z nastaniem czasu, w którym polityka na arenie krajowej to tylko niewielki wycinek życia politycznego, które kształtuje byt społeczeństw, nastał również czas przestępstw politycznych na skalę międzynarodową.

To, co jest przedmiotem rozważań tego eseju, to terroryzm międzynarodowy. Cele, do których zrealizowania dążą grupy i jednostki określane mianem terrorystycznych, określane są mianem „politycznych” – to polityczny charakter wyznaczonego celu kwalifikuje czyn przestępczy jako terrorystyczny. Trzeba pamiętać, iż jedną z nielicznych części kształtującej się wciąż definicji terroryzmu międzynarodowego jest „użycie bądź groźba użycia siły w celu nakłonienia kogo do podjęcia lub zaniechania jakiegoś działania”.

Zawęzić można problem, który tutaj jest poruszany, do współpracy międzynarodowej w zwalczaniu terroryzmu międzynarodowego. Należy bowiem pamiętać o tym, że jedynie taka współpraca, co stwierdzone zostało w wypadku poprzednich generacji problemów globalnych, daje rezultaty w postaci ograniczania skutków negatywnych zjawisk oraz działań. Dodatkowym czynnikiem wskazującym na istnienie konieczności współpracy w dziedzinie zwalczania terroryzmu jest globalny charakter przyczyn, które służą za pretekst dla inicjatorów działań terrorystycznych. Ubóstwo, głód, ucisk społeczny i polityczny to hasła, które najczęściej używane – lub nadużywane są przez ludzi rekrutujących przyszłych terrorystów. Dlatego właśnie prewencja terroryzmu zaczyna się od przyczyn, a nie samych przejawów. Już na tym poziomie zaczyna się również współpraca państw, a raczej społeczności międzynarodowej. To instytucja takie jak Bank Światowy, G-8 i inne instytucje o charakterze bardziej społeczno-gospodarczym i politycznym mają szansę na zwalczenie istotnych przyczyn terroryzmu zamiast niekończącej się walki z jego codziennymi przejawami.

 

RADA EUROPY

 

Rada Europy jest jedną z najstarszych europejskich instytucji umożliwiających państwom współpracę na szczeblu politycznym. Jakkolwiek nie należy ona do organizacji, które podejmują działania prewencyjne czy zwalczające terroryzm w formie akcji o charakterze policyjnym czy militarnym, jest forum współpracy politycznej, którego nie można pominąć.

Przede wszystkim w kontekście Rady Europy pamiętać należy o najstarszym instrumencie prawnym, który otrzymała społeczność międzynarodowa odnośnie zwalczania terroryzmu międzynarodowego. Jest nim Europejska Konwencja o Zwalczeniu terroryzmu, która otwarta została do podpisu z styczniu 1977r., a weszła w życie 4 sierpnia 1978r[1].

Dziś Rada Europy dysponuje szerokim wachlarzem instrumentów prawnych, które umożliwiają walkę z terroryzmem międzynarodowym. Podstawowym jednak narzędziem, którym posługuje się ta organizacja jest przede wszystkim promocja demokracji oraz podstawowych praw człowieka[2]. Jak wspomniano wyżej działanie to zaliczyć można raczej do prewencji niż stricte „zwalczania” terroryzmu, jednak na arenie międzynarodowej takie właśnie instrumenty mają szanse na stopniowe likwidowanie przyczyn terroryzmu międzynarodowego.

 

ORGANIZACJA BEZPIECZEŃSTWA I WSPÓŁPARCY W EUROPIE

 

Zgodnie z dorocznym raportem na temat działalności organizacji w 2002r. OBWE podjęła w tym okresie działania zmierzające do rozwijania współpracy partnerskiej w dziedzinie zwalczania terroryzmu[3].

Głównym zadaniem Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w tym zakresie jest koordynacja działań podejmowanych na skalę międzynarodową. Przewodniczący OBWE na 2002r., Minister Spraw Zagranicznych Portugalii Antonio Martins da Cruz podsumował to zagadnienie stwierdzając, że walka z terroryzmem nie może zostać wygrana przez żadne pojedyncze państwo ani organizację – i w tym kierunku zmierzały wysiłki OBWE.

Organizacja ta współpracuje nie tylko z partnerami na szczeblu narodowym, państwami w Europie i poza nią. W działaniach OBWE spotykają się akcje podejmowane zarówno przez państwa, jak i przez

Nakierowane na osiągnięcie celu lepszej koordynacji i większej kompatybilności działań społeczności międzynarodowej decyzje OBWE podejmowane były głównie podczas spotkania Rady Ministerialnej w Bukareszcie w 2001r. oraz spotkania w 2002r. w Porto.

Bukareszteński Plan Działań dla Zwalczania Terroryzmu zawierał zobowiązanie państw członkowskich OBWE do wzmocnienia  i rozwijania dwustronnej i wielostronnej współpracy w ramach Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, współpracy z Organizacją Narodów Zjednoczonych oraz z innymi międzynarodowymi i regionalnymi organizacjami w celu zwalczania terroryzmu we wszystkich jego firmach i przejawach”. OBWE ma za zadanie jak najszersze koordynowanie wysiłków międzynarodowych wewnątrz- i międzyregionalnych we wszystkich ich przejawach dla osiągnięcia tego celu.

Podczas trwania bukareszteńskiego spotkania Rady Ministerialnej została również zorganizowana międzynarodowa konferencja na rzecz wzmacniania bezpieczeństwa i stabilności w Azji centralnej: wzmacnianie wysiłków zmierzających do zwalczania terroryzmu. We współpracy z UNODCCP (United Nations Office for Drug Control and Crime Prevention, obecnie UNODC – UN Office on Drugs and Crime) stworzony zosta dokument pod tytułem Program Akcji z Biszkeku, który identyfikował specyficzne środki zwalczania i zapobiegania terroryzmowi z uwzględnieniem szczególnych wyzwań stojących przed państwami Centralnej Azji.

Współpraca na forum OBWE w dziedzinie zwalczania terroryzmu była również przedmiotem obrad spotkania na wysokim szczeblu zorganizowanego podczas prezydencji portugalskiej w czerwcu 2002r. w Lizbonie. Uczestnicy, wśród których znajdowali się przedstawiciele NATO, Rady Europy, Organizacji Narodów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, WNP, FATF oraz Interpolu zgodnie potwierdzili konieczność wzmocnienia współpracy w dziedzinie przepływu informacji oraz ekspertyz[4]. Potwierdzili również zamiar wspólnego zwalczania zjawisk, które umożliwiają rozwój organizacji terrorystycznych, tj. handlu bronią, narkotykami oraz ludźmi, przestępczości zorganizowanej, prania brudnych pieniędzy oraz trwających konfliktów regionalnych i innych źródeł niestabilności.

Aby umożliwić stopniową implementację podjętych postanowień powołano Osobistego Przedstawiciela ds. związanych z Zapobieganiem i zwalczaniem terroryzmu oraz nową jednostkę – Action against Terrorism Unit (ATU)[5].

Spotkanie Rady Ministerialnej w Porto podsumowało te wysiłki poprzez przyjęcie Karty Zwalczania i Zapobiegania Terroryzmowi podkreślającej rolę OBWE jako organizacji regionalnej zgodnie z rozdziałem VIII Karty Narodów Zjednoczonych oraz potwierdzającej zobowiązanie OBWE do działań na rzecz koordynacji i bliskiej współpracy z innymi organizacjami międzynarodowymi w celu stawienia czoła groźbom i wyzwaniom dla bezpieczeństwa. Po raz pierwszy na spotkanie takie zaproszone nie tylko organizacje i inicjatywy regionalne działające w obszarze OBWE, ale także partnerzy spoza tego obszaru.

 

 

UNIA EUROPEJSKA

 

Zgodnie z deklaracjami państw Unii Europejskiej w dziedzinie zwalczania terroryzmu głównym celem prowadzonych działań jest takie wzajemne zbliżenie prawa wewnętrznego państw członkowskich, które zagwarantuje stworzenie normatywnego minimum w odniesieniu do podstawowych elementów i kar odnośnie przestępstw mających charakter czynów terrorystycznych.

Zwalczanie terroryzmu międzynarodowego w Unii Europejskiej włączone zostało do zadań realizowanych w ramach tzw.: „trzeciego filaru” Unii, czyli spraw wewnętrznych i wymiaru sprawiedliwości[6].

Zagadnienie terroryzmu zostało podniesione po raz pierwszy na Posiedzeniu Rady Europejskiej w Tampere w 1999r., a później w Santa Maria da Feira w czerwcu 2000r. Deklaracje, które były skutkiem tych spotkań mówiły, iż terroryzm jest najpoważniejszym zjawiskiem zagrażającym podstawowym wonnościom, prawom człowieka oraz zasadom demokracji. Państwa członkowskie podjęły zobowiązanie do dążenia w kierunku stworzenia strefy wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości[7]. Podjętych zostało klika inicjatyw prawodawczych, między innymi dotyczących Europolu, Europejskiej Sieci Sądownictwa, ustanawianiu przestępstwem uczestnictwa w zorganizowanej grupie przestępczej i in.[8]

Najważniejszym dokumentem dotyczącym podjęcia takiego działania jest Decyzja Ramowa Rady Unii Europejskiej z 13 czerwca 2002r. na temat zwalczania terroryzmu[9]. Zawiera ona postanowienia dotyczące prawodawstwa państw członkowskich mające umożliwić jak najsprawniejszą współpracę w dziedzinie zwalczania terroryzmu. Trzeba bowiem pamiętać, że Unia Europejska NIE jest organizacją międzynarodową. Działania, które podejmuje muszą być wcześniej zaakceptowane przez państwa członkowskie Wspólnot Europejskich, a zapisy o nich muszą znaleźć się w acquis communautaire, czyli dorobku prawnym Unii. Unia Europejska jest jednolitym systemem instytucjonalnym, który spina wszystkie formy i rodzaje współpracy państw należących do wspólnot europejskich[10].

Decyzja Ramowa Rady Unii Europejskiej znajduje zastosowanie w odniesieniu do każdego czynu terrorystycznego popełnionego lub przygotowanego w państwie członkowskim, który może poważnie zaszkodzić państwu lub organizacji międzynarodowej. Czyny te muszą zostać popełnione z zamiarem zastraszenia osób bądź poważnego zmienienia lub zniszczenia struktury politycznej, ekonomicznej albo społecznej państwa. Należeć do nich mogą morderstwa, uszkodzenia ciała, branie zakładników, wymuszenia, produkcja broni, ataki terrorystyczne albo grożenie społeczności którymkolwiek z poprzednio wymienionych. Mogą czyny te zostać popełnione przez jedną lub więcej osób przeciw jednemu lub większej ilości państw. Dla karania wymienionych czynów państwa członkowskie muszą zapewnić istnienie w swoich przepisach prawnych norm ustanawiających skuteczne, proporcjonalne i zniechęcające kary, w tym również ekstradycję. Decyzja mówi również o zapewnieniu istnienia norm określających okoliczności łagodzące, takie jak: współpraca z policją i wymiarem sprawiedliwości, umożliwienie zebrania dowodów, wskazanie innych sprawców czynów terrorystycznych. Państwa członkowskie mają zapewnić również możliwość penalizowania osób prawnych w wypadku, w którym osoba fizyczna podlegająca postępowaniu w sprawie popełnienia czynu terrorystycznego jest uprawniona do reprezentowania osoby prawne bądź możliwość sprawowania kontroli nad taką osobą prawną.

Państwa zobowiązane są również do:

         ustanowienia swojej jurysdykcji odnośnie sprawców czynów terrorystycznych,

         ustanowienia swojej jurysdykcji w wypadku, w którym ich prawo nie przewiduje ekstradycji własnych obywateli,

         koordynowania swoich działań i wspólnego podejmowania decyzji odnośnie kompetencji wszczęcia postępowania wobec sprawców czynu oraz scentralizowania działań w jednym państwie członkowskim kiedy zaangażowanych jest kilka państw.

Kolejnym istotnym zagadnieniem jest zobowiązanie państw do udzielania pomocy ofiarom czynów terrorystycznych oraz ich rodzinom.

Państwa Unii Europejskiej zostały tą decyzją Rady zobowiązane do podjęcia wszelkich środków mających na celu wprowadzenie w życie powyższych postanowień oraz notyfikowanie Rady w kwestii postępów odnośnie realizowania tych postanowień.

Należy podkreślić, iż podstawową dziedziną, w której realizowana jest współpraca państw członkowskich Unii odnośnie zwalczania terroryzmu pozostaje poza ujednolicaniem systemów prawnych zwalczanie finansowania terroryzmu. We współpracy z FATF (Financial Action Task Force) Unia Europejska dąży do zwalczania jednej z podstawowych przyczyn skuteczności działań organizacji terrorystycznych we współczesnym świecie, tzn. stałego dostępu do znacznych zasobów finansowych.

Działania Unii w tej dziedzinie skupiają się na zamrażaniu funduszy i zasobów organizacji, osób i grup wobec których mogą być zastosowane szczególne środki zgodnie z regulacjami organów Unii, współpracy z państwami trzecimi w kwestii przejrzystości wykorzystania funduszy przekazywanych w ramach pomocy humanitarnej, typowania wraz z FATF krajów wymagających pomocy technicznej przeznaczonej na cele związane ze zwalczaniem finansowania terroryzmu.

 

 

 

SOJUSZ PÓŁNOCNOATLANTYCKI

 

Rozważając kwestię zwalczania terroryzmu międzynarodowego w kontekście NATO pamiętać należy o jednaj zasadniczej kwestii. Otóż NATO nie jest standardową międzyrządową organizacją międzynarodową. Jest natomiast klasycznym sojuszem wojskowym o charakterze obronnym. Wszelkie działania podejmowane w jego ramach to działania, które powinny mieć związek z taką specyfiką instytucji.

Dlatego właśnie należy zwrócić uwagę na fakt, iż 12 września 2001r. NATO zadeklarowało, iż atak terrorystyczny na World Trade Center jest atakiem na wszystkie 19 państw sojuszu i powołały się na art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego[11]. Po raz pierwszy w historii sojuszu państwa członkowskie uruchomiły ten mechanizm.

Decyzja ta pociągnęła za sobą aktywne działania mające na celu wsparcie Stanów Zjednoczonych. 4 października 2001r. w odpowiedzi na apel Stanów Zjednoczonych sojusznicy przyznali USA i siłom powietrznym innych państw sprzymierzonych blankietowe prawo przelotów. Wzmocniono również współpracę wywiadowczą. Prowadzony jest monitoring lotniczy, morski.

Państwa członkowskie NATO w ramach kampanii zwalczania terroryzmu międzynarodowego zaangażowały się w operację ENDURING FREEDOM w Afganistanie. Miała ona na celu zlikwidowanie reżimu Talibanu w tym kraju, a tym samym wsparcia, którego udzielał on organizacjom terrorystycznym, w tym Al.-Qaidzie odpowiedzialnej za atak z 11 września. Po zakończeniu bezpośredniej kampanii zbrojnej w Afganistanie przejęła kontrolę ISAF (International Security Assistance Force). NATO przejęło od Organizacji Narodó Zjednoczonych dowodzenie tą misją 11 sierpnia 2003r. zakładając, iż nadal przebywać ona będzie w Afganistanie pod egidą ONZ i że uczestniczyć w niej będą mogli partnerzy spoza sojuszu.

Omawiając zaangażowanie NATO w zwalczanie terroryzm międzynarodowego podkreślić należy również osiągnięcia Szczytu Praskiego[12]. Na spotkaniu tym, które odbyło się 21 listopada 2002r. państwa członkowskie sojuszu złożyły najważniejszą deklarację o dostosowaniu się do sytuacji zagrożenia terroryzmem. Deklaracje te miały na celu lepsze wyposażenie sojuszu w instrumenty i środki służące stawianiu czoła wyzwaniom w sferze bezpieczeństwa, w tym terroryzmu międzynarodowego i rozprzestrzeniania broni masowego rażenia. Dokument ten przyjmuje koncepcję militarnej walki w obronie przed terroryzmem, podkreśla potępienie dla terroryzmu we wszelkich jego przejawach i postaciach. Zaznaczona została również wola tworzenia narzędzi walki z rozprzestrzenianiem broni masowego rażenia, w tym tworzenia laboratoriów analitycznych, grup reagowania, centrów obrony przed bronią N(uclear)B(iological)C(hemical) oraz systemy nadzorowania chorób. Wzmocnienie obrony przed atakami cybernetycznymi również weszło w skład planów ujętych w Deklaracji. Zamiarem państw uczestniczących w szczycie jest realizowanie komplementarnych do wyżej wymienionych wysiłków w dziedzinie prewencji, zarządzania kryzysowego oraz odbudowy post-konfliktowej.

Podsumowując ten krótki zarys działań NATO należy podkreślić odmienny charakter działań antyterrorystycznych realizowanych przez sojusz na płaszczyźnie militarnej i politycznej, zamiast w sferze ekonomicznej, społecznej czy współpracy organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości.

 

 

ORGANIZACJA NARODÓW ZJEDNOCZONYCH

 

Jako największe forum współpracy międzynarodowej jest organizacją, która ma wielki wpływ na realizowanie wysiłków zmierzających do zwalczania terroryzmu międzynarodowego. Według powstałego niedawno Raportu Grupy Roboczej ds. Narodów Zjednoczonych i Terroryzmu Organizacja powinna zmierzać do podtrzymywania najważniejszych zasad Karty Narodów Zjednoczonych, których centralna część i znaczenie są podważane i zagrożone zjawiskiem terroryzmu międzynarodowego[13].

Działalność Organizacji powinna zgodnie z raportem zmierzać do trzyczęściowego strategicznego podejścia dzielącego globalny wysiłek na:

a)      zniechęcania grup zagrożonych uciekaniem się do terroryzmu

b)      pozbawiania grup oraz osób środków umożliwiających realizowanie działań o charakterze terrorystycznym

c)      podtrzymywania opartej na szerokiej bazie współpracy międzynarodowej w zwalczaniu terroryzmu.

W odniesieniu do zapobiegania uciekaniu się przez grupy upośledzone do terroryzmu Organizacja czyni wysiłki w dziedzinie ustanawiania norm, ochrony praw człowieka i komunikacji. Organizacja Narodów Zjednoczonych pełni wiodącą rolę w odniesieniu do tworzenia skutecznych i powszechnych instrumentów prawnych.

Organizacja podejmuje kroki w kierunku ochrony praw człowieka w dwóch kontekstach: po pierwsze odnośnie naruszeń praw człowieka jako źródła powstawania zagrożeń terrorystycznych. Drugi aspekt zagadnienia to zwalczanie terroryzmu jako zjawiska, które z natury godzi w podstawowe prawa człowieka. Narody Zjednoczone kładą równocześnie nacisk na fakt, iż wszelka walka z przejawami terroryzmu międzynarodowego musi odbywać się z poszanowaniem praw człowieka.

Głównym organem w systemie Organizacji Narodów Zjednoczonych jest Komitet ds. Zwalczania Terroryzmu. Cały system Organizacji ma za zadanie wspieranie działań Komitetu oraz umożliwianie implementacji środków planowanych i przedsiębranych przez Komitet. Szczególną rolę spełnia również ONA tworząc modele legislacyjne dla państw członkowskich umożliwiając kompatybilność narodowych systemów prawnych z instrumentami międzynarodowymi oraz rezolucjami uchwalanymi na forum Organizacji.

Aktywność Organizacji w dziedzinie zwalczania terroryzmu realizowana jest nie tylko w postaci inicjatyw wewnętrznych i wielostronnych na forum szerszym niż państwa członkowskie organizacji. Obejmują one nie tylko wspólne deklaracje polityczne oraz podpisywanie dokumentów prawnomiędzynarodowych (w tym kreujących procedury współpracy systemów ścigania i sądownictwa), ale także tworzenie specjalnych agend współpracujących ze sobą w tej dziedzinie, zwalczanie finansowania terroryzmu, tworzenie grup wsparcia dla państw w zakresie prawnych, finansowych i innych działań na rzecz zwalczania terroryzmu. Organizacja Narodów Zjednoczonych działa także poprzez zwiększenie wewnętrznej spójności własnego systemu, usprawnienie jego działania, zaktywizowanie wszystkich części systemu w zwalczaniu różnych aspektów terroryzmu oraz budowanie zdolności i środków umożliwiających skuteczną i proporcjonalną odpowiedź na działania terrorystyczne.

 

 

 

 

 

PODSUMOWANIE

 

Aby podsumować prowadzoną wyżej analizę i umożliwić jak najskuteczniejsze uporządkowanie i strukturyzowanie wiedzy związanej ze współpracą międzynarodową, a przynajmniej jej ogólnym zarysem należy podkreślić jeden fakt. Omówione w tym tekście organizacje, to mimo iż najbardziej znane, są jedynie nielicznymi spośród istniejących na świecie i współtworzących współczesny ład międzynarodowy. Zostały wybrane ze względu na swoją specyfikę – oraz unikalność rozwiązań, które stosują w konfrontacji z zagrożeniem jakim jest terroryzm międzynarodowy.

Wart zapamiętać więc, że:

1.      Rada Europy jest organizacją, która stosuje prewencję i zwalczanie terroryzmu na najgłębszym poziomie dążąc poprzez promocję demokracji i podstawowych praw człowieka, a więc działając na poziomie zwalczania przyczyn terroryzmu, a nie jego przejawów;

2.      Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie zajmuje się koordynacją międzynarodowych wysiłków w dziedzinie zwalczania terroryzmu – nie tylko na poziomie stosunków pomiędzy państwami, ale także na poziomie stosunków pomiędzy organizacjami międzynarodowymi;

3.      Unia Europejska dąży do kompatybilności systemów prawnych państw członkowskich, aby zapewnić jak najskuteczniejsze współdziałanie państw dla tworzenia „obszaru bezpieczeństwa i stabilności”; bezpośrednie działania na rzecz walki z terroryzmem ze strony Unii to tworzenie instrumentów zwalczania finansowania terroryzmu;

4.      NATO to sojusz woskowy o charakterze obronnym i środki używane przez niego dla celów obrony przed terroryzmem to środki militarne, obejmujące użycie wojsk lądowych, morskich i powietrznych oraz operacje militarne na skalę ataku na kraj podejrzewany o wspomaganie organizacji terrorystycznych;

5.      Organizacja Narodów Zjednoczonych to największe forum współpracy międzynarodowej o charakterze politycznym i prawnym; umożliwia państwom nie tylko dyskusję nad środkami, które zostaną użyte do walki z terroryzmem, uzgadnianie stanowisk, ale także tworzenie międzynarodowych instrumentów prawnych, które kształtują współczesną rzeczywistość w jej aspekcie prawnomiędzynarodowym.

Różnorodność środków i sposobów używanych przez omówione organizacje dla realizowania tego samego celu, czyli zwalczania terroryzmu międzynarodowego, daje obraz narzędzi i metod ich używania przez społeczność międzynarodową. Wszystkie mają służyć działaniom zmierzającym do jednego celu: zachowania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, a tym samym podtrzymania istniejącego ładu międzynarodowego.


[3] The Annual Report on OSCE Activities provides an overview of the activities of the OSCE field operations and institutions, including the Secretariat; http://www.osce.org/publications/annual_report/files/partnerships.pdf

[4] FATF: powołana podczas paryskiego szczytu grupy G-7 w 1989r. międzyrządowa grupa, której celem jest rozwój i promocja strategii dotyczących zwalczania „prania brudnych pieniędzy” http://europa.eu.int/comm/external_relations/drugs/framework.pdf ; s. 15

 

[5] Jednostka do Działań przeciwko Terroryzmowi (tłum. własne)

[6] JHA, Justice and Home Affairs (przyp. autora)

[8] the Europol Convention supplemented by the Council decision of 3 December 1998; Joint Action 96/610/JHA on the creation of a Directory of specialised counter-terrorist skills ; Joint Action 98/428/JHA on the creation of a European Judicial Network ; Joint Action 98/733/JHA on making it  a criminal offence to participate in a criminal organisation ; the Council recommendation on combating the financing of terrorism .

[9] Council Framework Decision 2002/475/JHA of 13 June 2002 [Official Journal L 164 of 22 June 2002]; http://ue.eu.int/jai/default.asp?lang=en

[10] G. Michałowska (red.); Mały słownik stosunków międzynarodowych; WSiP; Warszawa 1997; s. 270


O artykule