Terroryzm a media – regulacje rady europy

Państwa toczące walkę z terroryzmem międzynarodowym stają przed podwójnym wyzwaniem. Pierwszym z nich jest osiągnięcie zamierzonego celu w postaci likwidacji bezpośredniego zagrożenia, jakie dla ich obywateli, bezpieczeństwa i stabilności kraju stanowi terroryzm i akty terrorystyczne. Drugim zagrożeniem jest obranie takich metod walki z tym zjawiskiem, które nie zniszczą, ani nie naruszą demokratycznego porządku, na którym opiera się zachodni ład międzynarodowy.
Jedną z podstaw tego ładu, umożliwiających demokratyczną kontrolę nad działaniem demokratycznych instytucji, jest swoboda wypowiedzi. Mechanizm ten, pozwalający na sprawowanie przez dające władzy legitymację do rządzenia społeczeństwo wspomnianej kontroli, jest jednym z fundamentów, którego naruszenie może spowodować zachwianie równowagi w państwie. Jednym z najważniejszych narzędzi umożliwiających wykonywanie tego prawa do swobodnej wypowiedzi, są wolne, niezależne media, które nie bez przyczyny są z powyższych względów określane mianem czwartej władzy.
Z drugiej strony kwestią nie ulegającą wątpliwości jest fakt, iż bez mediów, bez rozgłosu, który nadają one działaniom organizacji terrorystycznych, działania te miałyby znacznie mniejszy oddźwięk w społeczeństwach, a strach przed nimi z mniejszą intensywnością powodowałby przemianę społeczeństw dobrobytu w społeczeństwa strachu właśnie.
Przeciwdziałanie terroryzmowi i zwalczanie go wiąże się na wszystkich jego płaszczyznach z poszukiwaniem rozwiązania problemu przedstawionego w powyższych dwóch paragrafach: jak odnaleźć punkt równowagi pomiędzy zagrożeniem i środkami zapobiegawczymi tak, aby środki zapobiegawcze same w sobie nie zaczęły stanowić nowego zagrożenia. Kwestia priorytetu: wolność słowa i prawo do informacji, czy też ograniczanie wpływu terrorystów poprzez ograniczanie ich zdolność zastraszania społeczeństw to problem, przed którym stanęła społeczność międzynarodowa w ostatnich latach. Z problemem tym postanowiła zmierzyć się Rada Europy. Wyrazem podjętych starań stały się dwa dokumenty, zawierające postanowienia odnoszące się zarówno do roli mediów, jak i samych państw w informowaniu społeczeństw oraz dbałości o ich bezpieczeństwo.
Pierwszym z tych dokumentów jest przyjęta w dniu 2 marca 2005 r. Deklaracja Komitetu Ministrów Rady Europy nt. wolności wypowiadania się i informacji w mediach w kontekście walki z terroryzmem. Dokument ten rozpoczyna się od preambuły, nawołującej państwa członkowskie do wzmożonych wysiłków na rzecz zachowania wspólnego dziedzictwa ideałów i zasad. Dla realizacji tego wezwania, Komitet Ministrów RE skłania państwa członkowskie do przedsięwzięcia między innymi następujących działań:
– powstrzymanie się od wprowadzania nowych ograniczeń wolności wypowiedzi i informacji, chyba, że są one konieczne i proporcjonalne, co powinno zostać stwierdzone na podstawie dogłębnych analiz,
– powstrzymanie się od przyjmowania środków zrównujących relacjonowanie terroryzmu przez media ze wspieraniem terroryzmu,
– zapewnienie dostępu mediów do informacji, przy czym informacje te powinny być regularnie aktualizowane, a dla ich przekazywania powinni zostać powołani rzecznicy,
– gwarantowanie dostępu mediów do informacji o zarzutach stawianych osobom podejrzewanym o terroryzm, jak również do możliwości obserwowania procesów i relacjonowania ich,
– powstrzymanie się od zmuszania dziennikarzy do ujawniania ich źródeł informacji,
– poszanowanie dla redaktorskiej niezależności mediów i powstrzymanie się od wywierania nacisków na nie,
– podjęcie starań w kierunku szkolenia dziennikarzy w zakresie ich ochrony i bezpieczeństwa.
 

W tej samej Deklaracji Komitet Ministrów zwraca się również do dziennikarzy i innych pracowników mediów, zapraszając ich do rozważenia następujących sugestii, dotyczących:
– konieczności zwracania uwagi na szczególną odpowiedzialność, spoczywającą na dziennikarzach, która powinna powstrzymywać ich od przyczyniania się do realizacji celów terrorystów, zwiększania poczucia strachu powodowanego przez terrorystów oraz zwracania na ich działania większej, niż proporcjonalna, uwagi,
– przyjęcia środków samo-regulacji w wypadkach, w których takie środki nie istnieją, lub zaadaptowania istniejących tak, aby odzwierciedlały one efektywnie problemy etyczne napotykane przez media w kontekście relacjonowania terroryzmu,
– powstrzymania się od auto-cenzury, która pozbawiałaby społeczeństwo dostępu do informacji,
– poświęcenia przez media odpowiedniej uwagi roli, jaką mogą odegrać w przeciwdziałaniu rozprzestrzenianiu „mowy nienawiści” (hate speech) oraz promowaniu tolerancji i dialogu międzykulturowego,
– powstrzymywania się od narażania bezpieczeństwa osób prowadzących działania kontr-terrorystyczne poprzez rozpowszechnianie wiadomości i informacji, które mogą im zagrozić,
– poszanowania godności, prywatności i anonimowości ofiar ataków,
– poszanowania prawa do domniemania niewinności osób, które są podejrzewane o działalność terrorystyczną,
– zwracania szczególnej uwagi na dokonywanie rozróżnień pomiędzy osobami podejrzanymi / skazanymi za działalność terrorystyczną, a grupami etnicznymi i religijnymi, do których te osoby przynależą,
– dokonywania samooceny sposobu przekazywania informacji,
– przygotowania i prowadzenia kursów, związanych z bezpieczeństwem dziennikarzy oraz historycznym, politycznym, geograficznym i ekonomicznym kontekstem wydarzeń, które relacjonują.
W dniu 20 czerwca 2005 r. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przejęło tekst Rekomendacji 1706 (2005) „Media i terroryzm”. Dokument ten dotyczy zarówno zwalczania terroryzmu, jak i wpływu, który działania związane ze zwalczaniem tego zagrożenia, wywierają na rzeczywistość polityczno – społeczną współczesnego świata. Zgromadzenie Parlamentarne zwraca w tym dokumencie szczególną uwagę na to, że terroryści kierują swoje akcje przeciwko społeczeństwu – i do społeczeństwa, wykorzystując media dla osiągnięcia najsilniejszego możliwie wpływu na życie społeczne i polityczne krajów.
Wyrażając wiarę w skuteczność europejskiego systemu politycznego, a także w kulturę obywateli Europy, jej polityków i dziennikarzy, Zgromadzenie nawołuje do unikania sensacyjnego relacjonowania wydarzeń związanych z aktami terrorystycznymi.
W tym celu Zgromadzenie Parlamentarne zwraca się do dziennikarzy i osób zawodowo związanych z mediami o:
– rozwijanie, poprzez organizacje zawodowe, kodeksu postępowania dziennikarzy, fotografów i wydawców, którzy mają do czynienia z terrorystami i aktami terrorystycznymi, w celu informowania społeczeństwa bez przyczyniania się do wpływu wywieranego przez terrorystów na społeczeństwa,
– organizowanie kursów szkoleniowych dla dziennikarzy i osób zawodowo związanych z mediami, mających na celu zwiększenie ich świadomości nt. powagi kwestii, jak jest relacjonowanie terroryzmu,
– współpracę w celu unikania wyścigu do przekazywania największych sensacji, który przyczynia się do osiągania celów zamierzonych przez organizacje terrorystyczne,
– unikanie przyczyniania się do sukcesu akcji propagandowych terrorystów poprzez wzmacnianie strachu społeczeństw oraz dostarczanie im platformy komunikacji ze społeczeństwem,
– powstrzymywanie się od publikowania szokujących zdjęć i obrazów, które naruszają godność i prywatność ofiar terroryzmu, przyczyniając się tym samym do zwiększenia efektów aktów terrorystycznych zarówno w stosunku do całego społeczeństwa, jak i bezpośrednich ofiar ataków,
– unikanie pogarszania, poprzez przekazywane informacje i komentarze, napięć społecznych stanowiących podłoże terroryzmu, a także powstrzymanie się od propagowania w jakikolwiek sposób „mowy nienawiści”.
Zgromadzenie Parlamentarne w swoich Rekomendacjach zwróciło się także państw członkowskich i obserwatorów o zwrócenie uwagi na powyższe Rekomendacje i poprowadzenie debaty na ich temat w parlamentach narodowych.
Do Komitetu Ministrów RE Zgromadzenie skierowało następujące rekomendacje do przekazania rządom państw członkowskich i państw obserwatorów:
– informowanie społeczeństw i mediów nt. rządowych strategii w dziedzinie zwalczania terroryzmu i jego źródeł,
– powstrzymanie się od ograniczania lub zakazywania rozpowszechniania informacji i opinii na temat terroryzmu oraz działań rządowych w odniesieniu do aktów terrorystycznych,
– informowanie, jeśli zajdzie taka potrzeba, o sytuacji w zakresie bezpieczeństwa w kontekście dochodzeń dziennikarskich ws. terroryzmu, aby uniknąć zagrożenia, które może dla nich stanowić działanie terrorystów, bądź kontr-terrorystyczne akcje rządu,
– włączenie zajęć dotyczących mediów i sposobów ich funkcjonowania do szkolnych programów, w celu zwiększenia poziomu zrozumienia i umiejętności krytycznej analizy informacji przekazywanych przez media,
– współpraca sił policyjnych państw w celu unikania rozpowszechniania nielegalnych wiadomości obrazów przez terrorystów.
Zgromadzenie zwróciło się również do Komitetu Ministrów z prośbą o monitorowanie traktowania terroryzmu w europejskich mediach, w szczególności w kontekście Deklaracji Komitetu Ministrów Rady Europy nt. wolności wypowiadania się i informacji w mediach w kontekście walki z terroryzmem. Komitet Ministrów ma także przygotować, pod przewodnictwem i w bliskiej współpracy z dziennikarzami i osobami zawodowo związanymi z mediami oraz z UNESCO, podręcznik dla dziennikarzy, dotyczący relacjonowania aktów terrorystycznych i przemocy.
Dwa przedstawione dokumenty uzupełnia dodatkowo Odpowiedź Komitetu Ministrów na Rekomendacje 1706 (2005), przyjęta w dniu 18 stycznia 2006 r. Odpowiedź ta. Odwołując się do Deklaracji Komitetu Ministrów Rady Europy nt. wolności wypowiadania się i informacji w mediach w kontekście walki z terroryzmem, zawiera kolejny przekaz, mówiący o potrzebie nie tylko wolności mediów, ale także o stosowaniu przez nie środków, które uniemożliwią wykorzystywanie mediów przez terrorystów do ich własnych celów, do walki ze społeczeństwem któremu media powinny służyć.

Rada Europy jest jedną z najstarszych europejskich organizacji międzynarodowych. Jednym z najważniejszych pól jej działania jest stanowienie prawa międzynarodowego, a tym samym wyznaczanie nowych trendów w dziedzinie prawodawstwa europejskiego. Dlatego właśnie z punktu widzenia tworzenia podstaw prawnych przeciwdziałania terroryzmowi tak istotnym jest śledzenie działań Rady w tej dziedzinie.
Podpisana w Warszawie, w dniu 16 maja 2005 r. Konwencja Rady Europy o Zapobieganiu Terroryzmowi, również zawiera zapisy związane z informacją jako narzędziem walki ugrupowań terrorystycznych ze współczesnymi państwami. Zawiera ona bowiem definicję przestępstwa, jakim jest publiczna prowokacja do popełnienia przestępstwa o charakterze terrorystycznym. Przestępstwo to definiowane jest dla celów Konwencji jako dystrybucja lub udostępnianie w inny sposób przekazu do społeczeństwa z intencją podburzenia do popełnienia czynu o charakterze terrorystycznym, kiedy takie postępowanie, niezależnie od tego, czy bezpośrednio usprawiedliwia popełnianie aktów terrorystycznych, powoduje powstanie prawdopodobieństwa, że jedno lub więcej takich przestępstw będzie popełnione. Rozwiązanie to warte jest odnotowania, ze względu na to, że daje podstawę do karania pośredniego prowokowania do terroryzmu. Skutkiem wprowadzenia takiego rozwiązania jest nie tylko możliwość karania nakłaniania do popełnienia konkretnego czynu, ale także uzasadniania posługiwania się terroryzmem jako metodą osiągania celów politycznych.
Tworzenie podstaw prawnych służących państwom i społeczeństwom w toczeniu walki z nienawiścią i jej skutkami, którą rozsiewają organizacje terrorystyczne, jest jednym z najistotniejszych działań, jakie muszą być współcześnie podejmowane. Bez uświadomienia społeczeństwom, że jednym z najpoważniejszych zagrożeń ze strony terroryzmu jest strach – a za nim zmiany w organizacji życia społecznego, jakie ten strach za sobą pociąga, jest wyzwaniem, z którym muszą się zmierzyć wszystkie podmioty zaangażowane w przeciwdziałanie terroryzmowi.
Budowanie nadmiernie opresywnych systemów bezpieczeństwa, ograniczanie wolności i swobód osobistych, na których oparte są demokratyczne społeczeństwa, jest przyznaniem się do porażki w walce z terroryzmem. Tylko świadomość społeczna dotycząca nie tylko konieczności dbania o bezpieczeństwo, ale także o zachowanie podstaw ideowych, kulturalnych i społecznych należących do europejskiej tradycji, daje realną szansę na wygranie walki o bezpieczeństwo, stabilność i przetrwanie świata, który zachodnia cywilizacja stworzyła na przestrzeni ostatnich kilku tysięcy lat.

 


O artykule