Obecny stan systemu zarządzania kryzysowego w Polsce

Centralnym organem (pomocniczym) Prezesa Rady Ministrów w sprawach „kryzysowych” jest Zespół do Spraw Zarządzania Kryzysowego. Zespół został powołany zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 2002 r. Do zakresu zadań zespołu należy m. in. :
• bieżąca analiza występujących i potencjalnych zagrożeń,
• opracowywanie procedur postępowania w przypadku wystąpienia bezpośrednich zagrożeń, w tym aktów terroru,
• zapewnienie koordynacji działania i współpracy organów administracji rządowej w zakresie zapobiegania zagrożeniom oraz reagowania i likwidacji ich skutków,
• nadzorowanie szacowania strat i szkód powstałych w skutek sytuacji kryzysowych oraz kosztów przeprowadzania działań ratowniczych
• oraz przedstawianie Prezesowi Rady Ministrów wniosków w sprawie zwołania Sztabu Kryzysowego Rady Ministrów.

Struktura systemu zarządzania kryzysowego (sposób funkcjonowania administracji publicznej) w Polsce oparty jest o ustawę o stanie klęski żywiołowej, a w szczególności rozporządzeniu do art. 12 tej ustawy w sprawie  sposobu tworzenia gminnego zespołu reagowania, powiatowego i wojewódzkiego zespołu reagowania kryzysowego oraz Rządowego Zespołu Koordynacji Kryzysowej i ich funkcjonowania.
Rozporządzenie zakłada powstanie na każdym szczeblu administracji publicznej właściwego terytorialnie zespołu, do którego zadań należy m. in.:
• monitorowanie bieżącej sytuacji,
• przygotowanie planów reagowania kryzysowego,
• reagowanie w sytuacji kryzysowej oraz koordynacja procesu odbudowy.

Tak więc zgodnie z zapisami rozporządzenia zespoły realizują więc swoje zadania nie tylko w czasie trwania stanu klęski żywiołowej lub kryzysu, ale także w stanach normalnych poprzez podejmowanie działań prognostycznych, planistycznych, analitycznych i innych niezbędnych do wypełnienia ustawowo nałożonych na odpowiednie organy powinności i kompetencji. Na podstawie ww. zapisów prawnych powołano we wszystkich województwach wojewódzkie zespoły reagowania kryzysowego.

W realizacji zadań z zakresu bezpieczeństwa cywilnego (szczególnie fazy reagowania kryzysowego) organy administracji, poza ww. zespołami, wykorzystują działające w kraju:
• krajowy system ratowniczo – gaśniczy, 
• podmioty systemu ratownictwa medycznego inne systemy ratownicze (np. SAR – Morska Służba Ratownicza)
• oraz organizacje pozarządowe.

Na postawie ustawy o Radzie Ministrów oraz ustawy o powszechnym obowiązku obrony zostały powołane (bądź są w trakcie powoływania) zespoły kierowania reagowaniem kryzysowym właściwe dla  realizacji zadań pozostających w gestii danego ministra.

Kierunki rozwoju regulacji prawnych w sferze Zarządzania kryzysowego

15 czerwca br. odbędą się pierwsze czytania poselskich projektów ustaw o bezpieczeństwie obywatelskim i zarządzaniu kryzysowym oraz o krajowym systemie ratowniczym, których celem jest uporządkowanie systemu bezpieczeństwa powszechnego w kraju.

Projekt ustawy o krajowym systemie ratowniczym zakłada transformacje istniejącego Krajowego Systemu Ratowniczo – Gaśniczego w Krajowy System Ratowniczy. Pojęcie krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego wprowadziła ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. W myśl formuły krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego skupia on z mocy prawa jednostki ochrony przeciwpożarowej, inne służby, inspekcje i straże, instytucje, a na podstawie umów cywilno-prawnych podmioty, które dobrowolnie zgodziły się współdziałać w akcjach ratowniczych. Formuła krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego wielokrotnie sprawdziła się w praktyce podczas zdarzeń lokalnych jak również w warunkach katastrof naturalnych i innych zagrożeń noszących znamiona klęski żywiołowej.
Jednakże rozwój cywilizacyjny, który nastąpił w ciągu 10 lat funkcjonowania systemu oraz nowe wyzwania dla służb i organizacji ratowniczych w różnych dziedzinach ratownictwa, spowodowały konieczność modyfikacji tej formuły. Przede wszystkim konieczne stało się uporządkowanie stanu prawnego w sferze ratownictwa i ochrony ludności. Przygotowany projekt ustawy tworzy spójny i całościowy system ratowniczy oparty o główne rodzaje ratownictwa. Zakłada się, że krajowy system ratowniczy jest systemem otwartym, który obejmuje w zasadzie wszystkie podmioty niezbędne w organizacji działań ratowniczych, rozumianych jako każda czynność podjęta w celu ochrony życia, zdrowia mienia i środowiska. Projekt w chwili obecnej został przesłany do konsultacji międzyresortowych.
Projektowana ustawa ma bezpośredni związek z drugim kierunkiem prac zespołu a mianowicie z projektem ustawy o bezpieczeństwie obywatelskim i zarządzaniu kryzysowym, która określa zadania i kompetencje ogółu działających w państwie organów, instytucji i organizacji, zapewniających obywatelom optymalny poziom bezpieczeństwa oraz reguluje wzajemne relacje między nimi.
Projekt ten tworzy zespół norm i gwarancji prawnych oraz opisuje sposób zorganizowania organów władzy publicznej i innych podmiotów prawnych, zapewniając formalne i praktyczne warunki ochrony obywateli przed zjawiskami groźnymi dla życia i zdrowia lub powodującymi duże straty materialne.
Zapisy zawarte w ww. już ustawie o stanie klęski żywiołowej oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie tworzenia gminnego zespołu reagowania, powiatowego zespołu reagowania kryzysowego, wojewódzkiego zespołu reagowania kryzysowego oraz Rządowego Zespołu Koordynacji Kryzysowej i ich funkcjonowania regulują zasady funkcjonowania struktur państwa w sytuacjach szczególnych. Do tej pory brakuje w polskim porządku prawnym jednoznacznych i spójnych zapisów regulujących zadania i kompetencje działających w państwie organów, instytucji i organizacji społecznych działających na rzecz bezpieczeństwa obywatelskiego oraz regulujących wzajemne relacje między nimi, które odnosiłyby się do tzw. sytuacji normalnych, czyli tych wszystkich zdarzeń (w tym również kryzysów), których wystąpienie nie uzasadnia wprowadzenia któregoś ze stanów nadzwyczajnych.

Ustawa o bezpieczeństwie obywatelskim zapełnia tę lukę, wskazując na organy i ich organizację, które mają być odpowiedzialne za zapobieganie zdarzeniom i sytuacjom stwarzającym zagrożenia dla życia, zdrowia, mienia, środowiska, przygotowanie się do reagowania na wypadek wystąpienia zdarzeń i sytuacji kryzysowych stwarzających zagrożenia, reagowanie, kontrolowanie i kształtowanie przebiegu zdarzenia lub sytuacji stwarzającej zagrożenie, odbudowę zapewniającą zwiększenie odporności na podobne zagrożenia w przyszłości, a także zapewnienie racjonalnego wykorzystania posiadanych sił i środków w czasie prowadzenia działań ratowniczych i w procesie odbudowy.

Projekt ustawy zakłada, analogicznie jak ustawa o stanie klęski żywiołowej, funkcjonowanie, jako organu pomocniczego w zakresie bezpieczeństwa obywatelskiego, na każdym szczeblu administracji publicznej właściwego zespołu kryzysowego (gminny zespół reagowania, powiatowy zespół reagowania kryzysowego, wojewódzki zespół zarządzania kryzysowego oraz Rządowy Zespół Koordynacji Kryzysowej).
Do zadań RZKK należy m. in.:
1. zapewnienie koordynacji działania i współpracy organów administracji rządowej, instytucji centralnych i służb w sytuacjach kryzysowych;
2. opracowanie procedur postępowania w sytuacjach kryzysowych, w tym w przypadku aktów terroru;
3. opracowywanie projektów programów ukierunkowanych na poprawę stanu bezpieczeństwa obywatelskiego;
4. przygotowywanie raportów w zakresie gotowości cywilnej z uwzględnieniem współpracy cywilno-wojskowej, współpracy regionalnej i programów pomocy humanitarnej (wewnętrznej i zagranicznej);
5. przygotowywanie, na potrzeby Rady Ministrów, niezbędnych rekomendacji w zakresie udostępnienia środków krajowego systemu reagowania kryzysowego oraz monitorowania ich potrzeb;
6.  opiniowanie raportów końcowych z działań podejmowanych podczas sytuacji kryzysowych i stanów nadzwyczajnych, przygotowywanych do oceny Rady Ministrów;
7. analiza regulacji prawnych i ich wrażliwości na sytuacje kryzysowe, opiniowanie aktów prawnych, dotyczących zarządzania w sytuacjach kryzysowych oraz inicjowanie prac nad takimi projektami;
8. koordynacja przygotowań do ćwiczeń krajowych i międzynarodowych z zakresu zarządzania kryzysowego i ich przeprowadzania;
9. opiniowanie zgłoszonych potrzeb w fazie odbudowy, w szczególności w zakresie uruchamiania programów pomocowych, odtwarzania infrastruktury krytycznej i uzupełniania zasobów.

Ponadto, zgodnie z ww. projektem, w strukturze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji ma funkcjonować Rządowe Centrum Koordynacji Kryzysowej przy pomocy, którego minister właściwy do spraw wewnętrznych wykonuje swoje zadania.
Do zadań RCKK należy w szczególności:
1. zapewnienie koordynacji i wspomaganie realizacji zadań ministra właściwego do spraw wewnętrznych;
2. gromadzenie i przetwarzanie danych oraz ocena zagrożeń występujących na obszarze kraju;
3. monitorowanie, analizowanie i prognozowanie rozwoju zagrożeń na obszarze kraju;
4. opracowywanie informacji dotyczących aktualnego stanu bezpieczeństwa obywatelskiego dla Rządowego Zespołu Koordynacji Kryzysowej;
5. współpraca z wojewódzkimi centrami zarządzania kryzysowego oraz z odpowiednimi centrami operacyjnymi służb, inspekcji i straży, a także odpowiednimi komórkami organizacyjnymi ministerstw i innych urzędów obsługujących centralne organy administracji rządowej;
6. zapewnienie warunków współdziałania z centrami kryzysowymi Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej oraz państw sąsiednich;
7. zapewnienie funkcjonowania Rządowego Zespołu Koordynacji Kryzysowej, w tym dokumentowanie jego prac.

Analogicznie na każdym szczeblu administracji ustawa zakłada funkcjonowanie właściwego centrum (gminne centrum reagowania, powiatowe centrum ratownicze, wojewódzkie centrum zarządzania kryzysowego).

NCRS

Zmieniający się charakter współczesnych zagrożeń spowodował ewolucje ww. systemu w kierunku stworzenia kompleksowego narzędzia zarządzania kryzysowego używanego zarówno przez planistów-administratorów cywilnych, jak i wojskowych. Opracowany na forum sojuszu nowy system – NCRS, zgodnie ze swoimi założeniami ma sprostać tzw. nowym wyzwaniom i zagrożeniom, zdefiniowanym w Nowej Koncepcji Strategicznej Sojuszu. Zagrożeniami tymi są m.in. tzw. zagrożenia asymetryczne, czyli terroryzm, przestępczość zorganizowana, zagrożenia dla bezpieczeństwa i porządku publicznego. Dlatego też system ten wykracza poza sferę militarną i odnosi się do zadań różnorodnych podmiotów cywilnej administracji rządowej, które powinny aktywnie współdziałać w procesie zarządzania kryzysowego.
Obecnie trwają końcowe prace nad opracowaniem polskiej części NCRS, który jest nowym sojuszniczym, kompleksowym narzędziem zarządzania kryzysowego.
Opracowanie szczegółowych procedur postępowania (zgodnie z NCRS) przez poszczególne podmioty administracji publicznej jak i służb, inspekcji i straży wymusi przygotowanie rozwiązań prawnych, które pozwolą na poprawę stanu bezpieczeństwa obywateli i infrastruktury krytycznej państwa.

 


O artykule