Strach jako podstawowe narzędzie terroryzmu

Jedyną rzeczą, której powinniśmy się bać, jest sam strach.
  – Franklin D. Roosevelt (1882-1945)

Dla większości osób, które nie zajmują się naukowo terroryzmem, postrzegających go jedynie przez pryzmat wiadomości dostarczanych przez media, zjawisko to zaistniało jako stale obecne w rzeczywistości społecznej naszego kraju po 11 września 2001 roku, po ataku na World Trade Center. Trzeba jednak podkreślić, że zjawisko to ma długą historię, a choć Polska nie była przez długi czas przedmiotem zainteresowania grup terrorystycznych, to przecież obawy społeczne z takim zainteresowaniem związane datują się znacznie wcześniej niż wrzesień 2001.Uświadomienie sobie tego, jak istotnym aspektem terroryzmu jest strach, stanowi o możliwości zrozumienia istoty tego zjawiska. Terroryzm jest bowiem przede wszystkim metodą osiągania celów politycznych. Droga, którą podążają ugrupowania terrorystyczne, to droga użycia lub groźby użycia przemocy. Niezależnie zaś od tego, czy w grę w chodzi użycie, czy groźba użycia przemocy, mają one wywołać ten sam efekt – zastraszenie społeczeństwa lub grupy rządzącej na tyle, aby zdecydowała się na spełnienie stawianych jej żądań. Niezwykle istotnym jest zrozumienie tego mechanizmu, mechanizmu, który sprawia, że terroryzm jest jednym z najgroźniejszych zjawisk współczesności. O zagrożeniu terroryzmem należy mówić przede wszystkim w aspekcie popularyzowania tej metody osiągania celów – w dalszej perspektywie nie tylko politycznych. To stosowanie przemocy lub groźby użycia przemocy jako środka szantażu wobec demokratycznych społeczeństw i ich władz jest właściwym niebezpieczeństwem, które grozi nam ze strony terroryzmu.
Z pewnym zdziwieniem wiele osób odniesie się do faktu, iż badania dotyczące poczucia zagrożenia terroryzmem oraz atakami terrorystycznymi w Polsce prowadzone były już w roku 1995. Jeszcze bardziej zaskakujące wydają się wyniki tychże badań, przeprowadzonych przez Ośrodek Badania Opinii Publicznej. Otóż zgodnie z odpowiedziami udzielonymi przez respondentów Ośrodka w kwietniu 1995 roku, strach przed staniem się ofiarą zamachu terrorystycznego wyrażało 36% osób badanych. W roku 1996 (maj) taką postawę prezentowało już 41% osób. Ten rosnący strach wywoływany przez zagrożenie ze strony terroryzmu międzynarodowego ma kilka wymiarów, na których należy się skupić – poza przedstawieniem suchych danych statystycznych.

 

W czerwcu 2002 strach przed byciem ofiarą przypadkowego zamachu terrorystycznego deklarowało 45% badanych. Rok później, przed objęciem przez Polskę dowództwa w strefie okupacyjnej w Iraku, CBOS zapytał swoich respondentów, czy uważają, iż zwiększy to zagrożenia Polski atakami terrorystycznymi. Aż 53% pytanych udzieliło odpowiedzi twierdzącej. Szersze spojrzenie na zmiany społecznego nastawienia i obaw umożliwia prześledzenie bardziej szczegółowych danych w okresie od września 2001 do czerwca 2003r.:

 
Tabela nr 1 – czy Polska może stać się celem ataków terrorystycznych?

Łatwo dostrzec, że stopniowo wzrasta w społeczeństwie polskim poczucie zagrożenia zamachami terrorystycznymi. Można założyć, że nakładają się na to również szczególne okazje, takie jak Europejski Szczyt Gospodarczy, które kierują ku krajowi spojrzenia większej niż zazwyczaj liczby obserwatorów.
Równie istotne, jak obserwowanie zmian zachodzących pod wpływem wydarzeń na świecie – bez bezpośredniego udziału naszego kraju, jest obserwowanie nastrojów społecznych w odniesieniu do aktywnego udziału Polski w koalicji antyterrorystycznej. Poniższa tabela umożliwia prześledzenie takich zmian w okresie od czerwca 2003r do września 2004 r.

  Tabela nr 2 – czy zagrożenie Polski atakami terrorystycznymi zwiększyło się
ze względu na udział w operacji w Iraku?

 Na podstawie przedstawionej tabeli można zaobserwować, że jakkolwiek w ostatnim kwartale roku 2003 poczucie zwiększania się zagrożenia atakami terrorystycznymi  nie wzrasta, to jednak zmieniło się on znacznie od momentu podjęcia misji w Iraku. Co więcej należy zauważyć znaczny wzrost poczucia zagrożenia po marcowych zamachach w Madrycie. Ciekawym również wydaje się spostrzeżenie, że od okresu marzec/ kwiecień 2004 minęło już niemal pół roku, a poczucie zagrożenia zamachem terrorystycznym nie wrócił do poziomu sprzed wydarzeń w Hiszpanii.
Zajmowanie się zagadnieniem terroryzmu głównie z perspektywy wzbudzanego przezeń strachu ma swoje uzasadnienie przede wszystkim w fakcie, iż terroryzm nie jest samodzielnym, autonomicznym zjawiskiem, a jedynie metodą służącą realizacji różnorodnych celów. Jest to istotny przyczynek do zrozumienia, dlaczego wobec terroryzmu nie można stanąć z boku z zupełnie praktycznego punktu widzenia. Państwo istniejące
i funkcjonujące w dowolny sposób na arenie międzynarodowej nie może nie zetknąć się ze zjawiskiem terroryzmu. Tyle, ile jest ideologii, sporów, roszczeń i zadawnionych konfliktów, tyle jednocześnie potencjalnych aktorów, którzy mogą posłużyć się metodami terrorystycznymi w dążeniu do zaspokojenia swoich żądań. Zagrożeniem z punktu widzenia ładu międzynarodowego i bezpieczeństwa wewnętrznego państwa jest nie jedna czy druga organizacja, która używa metod terrorystycznych dla realizacji swoich zamierzeń. Prawdziwym zagrożeniem dla bezpieczeństwa międzynarodowego jest fakt upowszechniania się samych metod terrorystycznych. Przystępując bowiem do właściwej analizy tego, jakie zagrożenie dla Polski stanowi terroryzm, trzeba sobie najpierw zdać sprawę z tego, że bycie celem potencjalnego ataku terrorystycznego nie jest uzależnione wyłącznie od prezentowanej opcji politycznej oraz realizowanych aktualnie przez państwo zamierzeń politycznych.
Z tego punktu widzenia istotnym jest także prześledzenie zmian zachodzących w nastrojach Polaków odnośnie udziału Polski w działaniach koalicji antyterrorystycznej. CBOS przeprowadza w trakcie trwania udziału Polski w różnych działaniach koalicji badania dotyczące poparcia społecznego dla tejże aktywności. Warto zapoznać się z wynikami tych badań – szczególnie w zestawieniu z przytoczonymi danymi o stopniu obaw polskiego społeczeństwa związanych z samym zjawiskiem terroryzmu.

  Tabela nr 3 – poparcie dla udziału żołnierzy polskich w operacji w Iraku

Odnośnie przedstawionej powyżej tabeli trzeba odnotować, że w ostatnich miesiącach nastąpił widoczny spadek poparcia dla udziału polskich żołnierzy w akcji w Iraku. Wyraźnie widoczny jest punkt zwrotny, którym były zamach w Madrycie. Od tego momenty poparcie to ulega lekkim wahaniom, ale nie powraca już na poziom przekraczający 30 %.
Jest to najlepszym dowodem na to, iż właśnie strach jest najgroźniejszą bronią terrorystów. Strach jest tym narzędziem, za pomocą którego chcą manipulować społecznościami ludzkimi, a przez to wywierać nacisk na grupy rządzące. Badając terroryzm i sposób, w jaki wpływa na życie społeczne trzeba cały czas pamiętać o tym jego aspekcie – o intencji wywoływania strachu w celach politycznych.
Na podstawie danych zawartych w komunikacie CBOS z 2001r. można odnotować, iż to po 1989r nastąpił bardzo gwałtowny spadek odczucia, że Polska jest krajem bezpiecznym. Na tak sformułowane pytanie jeszcze w 1987 r. odpowiedziało twierdząco 74% ankietowanych. W roku 1993, 4 lata po transformacji prawno-ustrojowej, takiej samej odpowiedzi udzieliło jedynie 26% pytanych. Wzrost poczucia bezpieczeństwa nastąpił pod koniec lat 90., by znów zacząć spadać począwszy od roku 2000 i rosnąc na powrót do 2003. Od tego momentu utrzymuje się na tym samym poziomie.

 
Tabela nr 4 – czy Polska jest krajem, w którym żyje się bezpiecznie?

Zauważyć przy tym należy, iż owo poczucie zagrożenia, zgodnie z raportem CBOS z 2003r. zmniejszyło się. Wskaźnik pozytywnych odpowiedzi na pytanie o to, czy Polska jest krajem bezpiecznym wyniósł w marcu 2004 r. 33%. Poprawiły się zresztą wszystkie wskaźniki określające poczucie bezpieczeństwa Polaków:
– opinia o tym, czy Polska jest krajem, w którym żyje się bezpiecznie;
– opinia o stanie bezpieczeństwa w bezpośrednim otoczeniu ankietowanych;
– opinia o tym, czy ankietowany może stać się ofiarą przestępstwa;
– opinia o tym, czy ktoś z członków rodziny respondenta może stać się ofiarą przestępstwa.
Pozytywne opinie na temat bezpieczeństwa ankietowanych w miejscu zamieszkania na przestrzeni lat 1993 – 2001 utrzymywały się na stabilnym poziomie ok. 70%. Niewielki spadek nastąpił po roku 2001, ale od tego momentu poczucie bezpieczeństwa w miejscu zamieszkania stopniowo rośnie.

 
Tabela nr 5 – Poczucie bezpieczeństwa w najbliższej okolicy

Badania prowadzone przez CBOS dotyczą również poczucia zagrożenia bezpieczeństwa osobistego respondentów:

 
Tabela nr 6 – Poczucie bezpieczeństwa osobistego w latach 1996 – 2004

W wyniku wzrostu wskaźnika poczucia bezpieczeństwa w miejscu zamieszkania do 75% oraz niewielkiego wzrostu poczucia zagrożenia bezpieczeństwa osobistego do 14% ogólny wskaźnik określający opinię badanych na temat tego, czy Polska jest krajem, w którym żyje się bezpiecznie wyniósł – jak wynika z tabeli nr 4. 33%.

 

Zestawienie różnorodnych danych umożliwia przyjrzenie się szerzej nie tylko obawom społeczeństwa polskiego, ale również specyficznemu sposobowi postrzegania zagrożenia terrorystycznego. Należy bowiem podkreślić, że jednocześnie podczas badań deklarowane jest, że Polska jest krajem, w którym żyje się bezpiecznie oraz, że wzrasta poczucie zagrożenia atakami terrorystycznymi. Więcej nawet: w badanym okresie oba te wskaźniki rosną.
Wydaje się więc, że zagrożenie atakami terrorystycznymi postrzegane jest przez społeczeństwo niejako w oderwaniu od innych, wewnętrznych czynników determinujących poczucie zagrożenia. Respondenci udzielając odpowiedzi wskazujących na rosnące poczucie zagrożenia staniem się ofiarą zamachu terrorystycznego, deklarują stabilne od dłuższego czasu poczucie bezpieczeństwa osobistego. Jest to istotne z punktu widzenia badawczego spostrzeżenie.
Przeprowadzona analiza wyników badań nastrojów społecznych, nastawienia Polaków do aktywności państwa w dziedzinie zwalczania terroryzmu oraz zestawienie powyższych z ogólnym poczuciem bezpieczeństwa w kraju daje ciekawy obraz rzeczywistości społecznej w Polsce. Szczególnie interesujące jest przy tym jednoczesne spojrzenie na opinie społeczeństwa na temat tego, czy działania koalicji są w stanie zlikwidować terroryzm na świecie. W czerwcu 2003 roku wśród respondentów przeważała (53%) opinia, iż Polska może stać się obiektem zamachów terrorystycznych. W związku z udziałem Polski w koalicji antyterrorystycznej liczba osób przekonanych o takim zagrożeniu znacznie wzrosła (83% we wrześniu 2004 r.). Przy tym poparcie dla obecności Polski w Iraku utrzymuje się na poziomie około 25% (w styczniu 2004 osiągnęło nawet 42%), a trzeba podkreślić, że pomimo zamachów w Madrycie i wycofania wojsk hiszpańskich z Iraku w Polsce nie odnotowano znacznego załamania poparcia dla polityki polskiego rządu. Co więcej po pierwszym szoku związanym z tragedią w Hiszpanii, poparcie wzrastało nawet do 28% w czerwcu 2004 r., a od tego czasu pozostaje na stabilnym poziomie ok. 25%, jak już zostało odnotowane.
Tym wszystkim wynikom towarzyszy zaś przekonanie o poziomie skuteczności działań koalicji (w znaczeniu możliwości zlikwidowania terroryzmu na świecie), które utrzymywało się na poziomie powyżej 30% (podobnie jak poparcie dla obecności Polski w Iraku), które jednak z końcem 2003r. spadło do 15% (przy poparciu dla operacji na poziomie pow. 30%, jak wspomniano).
 
Tabela nr 7 – czy koalicja jest w stanie zlikwidować terroryzm na świecie?

 

Społeczeństwa współczesnych państw są coraz bardziej skłonne do akceptowania jako rzeczy naturalnej odsuwania zagrożenia poprzez poprawianie skuteczności systemów i środków bezpieczeństwa. Coraz częściej godzą się z koniecznością rezygnacji ze swobody na rzecz bezpieczeństwa, z konieczności wprowadzania systemów kontroli i zabezpieczeń, które umożliwiają zapewnienie im ochrony.
Badanie i stałe odnoszenie się do nastrojów społecznych jest w wypadku tak poważnych zagrożeń bezpieczeństwa jak to powodowane przez terroryzm jest niezbędne. Trzeba jednak brać pod uwagę wykazane w powyższym opracowaniu badań fakty – jak ten, że poczucie zagrożenia zamachami ma niewielki związek z ogólnym poczuciem bezpieczeństwa obywateli. Ze względu na szczególny charakter terroryzmu, tj. fakt, iż jest on metodą działania oraz, że podmioty realizujące działania terrorystyczne nie działają na tym samym poziomie, co zwalczające terroryzm państwa, trzeba bardzo uważnie oceniać wszelkie informacje i badania, które mają wpływ na toczenie walki z tym zjawiskiem. Nie jest dopuszczalne całkowite uzależnienie polityki państwa odnośnie działań terrorystycznych od badań opinii społecznej.
Jeden z badaczy terroryzmu określił to zjawisko mianem teatru – a trzeba pamiętać,
że jest to teatr nie dla ofiar zamachów, a dla ich obserwatorów. Strach mierzony badaniami jest bardziej wskaźnikiem skuteczności działań terrorystów – w żadnym wypadku nie powinien stać się wskazówką wpływającą na działania państwa w dziedzinie zwalczania terroryzmu.
Państwa, które biorą udział w zwalczaniu terroryzmu międzynarodowego nie mogą poddać się tym społecznym obawom i kierując się nimi zaniechać przeciwdziałania terroryzmowi. Potrzebna jest szeroka perspektywa polityczna i umiejętność przewidywania zbliżających się wydarzeń, aby właściwie ocenić rosnącą groźbę, jaką stanowi terroryzm  międzynarodowy.
ŹRÓDŁA DANYCH STATYSTYCZNYCH:

Badania CBOS:
Czy Polsce zagraża terroryzm?, 18.09.2001,
 <URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2001/KOM123/KOM123.HTM>

Przewidywane konsekwencje ataku terrorystycznego na USA, 20.09.2001,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2001/KOM126/KOM126.HTM>

Poparcie dla akcji w Afganistanie, 17.10.2001,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2001/KOM139/KOM139.HTM>

Reakcje Polaków na bombardowanie Afganistanu oraz opinie o terroryzmie, 05.11.2001,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2001/KOM150/KOM150.HTM>

Opinie o działaniach wojennych w Afganistanie i listach zawierających rzekome bakterie wąglika, 17.12.2001, <URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2001/KOM172/KOM172.HTM>

Opinie o wyjeździe polskich żołnierzy do Afganistanu i działaniach antyterrorystycznych NATO, 09.01.2002, <URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2002/KOM004/KOM004.HTM>

Afganistan: wyjazd polskich żołnierzy i opinie o działaniach NATO, 29.01.2002,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2002/KOM019/KOM019.HTM>

Opinie o wyjeździe polskich żołnierzy do Afganistanu, 05.03.2002,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2002/KOM041/KOM041.HTM>

Czy obawiamy się zamachów terrorystycznych?, 03.07.2002,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2002/K_114_02.PDF>

Co uważamy za terroryzm, co myślimy o terrorystach?, 17.07.2002,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2002/K_123_02.PDF>

Rocznica ataku na Stany Zjednoczone, 10.09.2002,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2002/K_152_02.PDF>

Polacy wobec ewentualnej akcji przeciw Irakowi, 24.09.2002,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2002/K_161_02.PDF>

Opinie o działaniach prewencyjnych w stosunkach między państwami, 15.10.2002,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2002/K_171_02.PDF>

Wzrost poczucia zagrożenia terroryzmem w związku z obecnością polskich żołnierzy w Iraku, 20.06.2003, <URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2003/K_106_03.PDF>

Opinie o obecności polskich żołnierzy w Iraku, 28.07.2003,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2003/K_123_03.PDF>

Polacy o misji stabilizacyjnej w Iraku, 27.11.2003,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2003/K_180_03.PDF>

Poparcie dla misji stabilizacyjnej w Iraku i poczucie zagrożenia terroryzmem, 11.02.2004, <URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2004/K_026_04.PDF>

Opinie o obecności polskich żołnierzy w Iraku, 02.03.2004,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2004/K_041_04.PDF>

Opinie o obecności polskich żołnierzy w Iraku i zagrożeniu terroryzmem, 05.08.2004,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2004/K_126_04.PDF>

Poczucie zagrożenia przestępczością i stosunek do kary śmierci, 25.03.2004,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2004/K_053_04.PDF>

Opinie o obecności polskich żołnierzy w Iraku, październik 2004,
<URL: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2004/K_154_04.PDF>
Badania TNS OBOP:
Czy Polacy boją się zamachów terrorystycznych?, maj 1996,
<URL: http://www.tns-global.pl/archiwum/index.php?nazwa_strony=lista&op=raport_list&nid=593>

Czy czujemy się bezpiecznie, czerwiec 1997,
<URL: http://www.tns-global.pl/archiwum/zal/raport/077-97.pdf>

Czy czujemy się bezpiecznie, listopad 1999,
<URL: http://www.tns-global.pl/archiwum/zal/raport/159-99.pdf>

Czy czujemy się bezpiecznie, maj 2000,
<URL: http://www.tns-global.pl/archiwum/zal/raport/078-00.pdf>

Czy Polacy czują się bezpiecznie?, maj 2001,
<URL: http://www.tns-global.pl/archiwum/zal/raport/055-01.pdf>

Poczucie zagrożenia zamachem terrorystycznym w USA (po wtorkowym ataku) i w Polsce,
wrzesień 2001,
<URL: http://www.tns-global.pl/archiwum/index.php?nazwa_strony=lista&op=raport_list&nid=507>

Polacy o akcji zbrojnej w Afganistanie i terroryzmie, listopad 2001,
<URL: http://www.tns-global.pl/archiwum/index.php?nazwa_strony=lista&op=raport_list&nid=544>

Czy Polacy czują się bezpiecznie?, maj 2001,
<URL: http://www.tns-global.pl/archiwum/zal/raport/055-01.pdf>

 


O artykule