Wojna w Czeczenii a międzynarodowe prawo humanitarne

Konflikt w Czeczenii jest pokłosiem ostatnich 50 lat historii świata. Rozpad bloku wschodniego, a także rozluźnienie wewnętrznych więzi w Federacji Rosyjskiej – państwie, które jest sukcesorem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, spowodowało uwolnienie licznych konfliktów dotąd tłumionych w związku z dominującym konfliktem Wschód – Zachód. Tego typu konflikty etniczne, czy też o charakterze religijnym nie są wyłączną domeną Federacji Rosyjskiej i jej tzw. „bliskiej zagranicy”. Konflikt, który ogarnął Bałkany po rozpadzie Jugosławii jest na to najlepszym dowodem.
Konflikt w Czeczenii jest jednym z tych niemiędzynarodowych konfliktów, których długość liczona jest w latach, a ich stała obecność w mediach sprawia, że jego niezwykle krwawy charakter przestał być szokujący dla odbiorców. Niemniej jednak nie wolno zapominać o tym, że konflikt w Czeczenii nadal trwa. Jego wyrazem są nie tylko wydarzenia w Groznem, ale także powtarzające się ataki terrorystyczne organizowane przez ludzi określających się mianem „bojowników czeczeńskich”.
Konflikt w Czeczenii stanowi przede wszystkim problem z punktu widzenia stabilności regionu Zakaukazia. Po rozpadzie Związku Radzieckiego dążenia niepodległościowe republik radzieckich powodowały ostre reakcje władz w Moskwie ze względu na niebezpieczeństwo postępowania dezintegracji również Federacji Rosyjskiej. Na kwestię czeczeńsko trzeba patrzeć nie tylko przez pryzmat indywidualnych praw narodu czeczeńskiego do samostanowienia, ale także z punktu widzenia niebezpiecznego w opinii Moskwy precedensu, który mógłby wyzwolić reakcję łańcuchową w innych regionach państwa. Dlatego też nie można omawiając to zagadnienie i oceniając politykę kolejnych prezydentów Federacji Rosyjskiej zapominać o potencjalnych konsekwencjach podejmowanych decyzji dla całego obszaru byłego Związku Radzieckiego.
Ponadto istotnym aspektem konfliktu w Czeczenii jest jego odbiór na arenie międzynarodowej. W wyniku działań o charakterze terrorystycznym podejmowanych przez Czeczeńców w ramach realizacji dążeń niepodległościowych znacząco zmienia się percepcja konfliktu przez społeczność międzynarodową. Międzynarodowe organizacje humanitarne i obrońców praw człowieka zgłaszają zastrzeżenia co do sposobu prowadzenia działań przez obie strony omawianego konfliktu. Ilość naruszeń praw człowieka i ich wieloaspektowość sprawia, że kwestia naruszeń prawa humanitarnego w Czeczenii staje się jednym z najważniejszych tematów debat nt. sposobu prowadzenia konfliktów w świecie współczesnym.
Tło historyczne i zarys przebiegu konfliktu

Czeczenia znalazła się pod władzą carskiej Rosji w wieku XIX na skutek podboju Kaukazu przez Rosję w latach 1817 – 1864.  Przez cały okres pozostawania pod dominacją rosyjską Czeczenia dążyła do odzyskania niepodległości. Pierwsze poważniejsze próby jej odzyskania zostały podjęte w wyniku osłabienia władz centralnych po pierwszej wojnie światowej. We wrześniu 1917 r. II Kongres Północnego Kaukazu powołał Komitet Centralny Unii Północnego Kaukazu i Dagestanu, który funkcjonował jako tymczasowy rząd państwa północnokaukaskiego. Państwo to zostało uznane przez Niemcy, Austro-Węgry i Turcję, a jego koniec nastąpił w wyniku działań przeprowadzonych przez armię carską.
Kolejne powstanie wybuchło w roku 1919 doprowadzając do ustanowienia Emiratu Północnego Kaukazu. Władze bolszewickie sprzymierzyły się z przywódcami powstania w celu zlikwidowania pozostających na Zakaukaziu oddziałów carskiej armii, a po ich ostatecznym usunięciu dokonały likwidacji Emiratu.
Kolejne powstanie miało charakter antyradziecki i wybuchło w roku 1920. Jeszcze w trakcie jego trwania Józef Stalin podczas Kongresu Narodów Górskich we Władykaukazie, oświadczył jako przedstawiciel władzy radzieckiej, że jest ona gotowa do uznania niepodległości ludów Kaukazu. Utworzona w wyniku tych wydarzeń Radziecka Republika Górska była przez władze bolszewickie stopniowo likwidowana począwszy od 12 stycznia 1922 r., aż do roku 1924. Autonomiczny region czeczeński powstał w miejsce części Radzieckiej Republiki Górskiej w dniu 16 listopada 1922 r. Kolejne duże powstania mające na celu uzyskanie niepodległości przez Czeczenię miały miejsce w 1924 i 1936 r.
W roku 1934 utworzona została, w wyniku połączenia Czeczenii i Inguszetii, Czeczeno-Inguska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka. Kolejne powstanie skierowane przeciwko władzom ZSRR wybuchło podczas II wojny światowej i doprowadziło do oskarżenia Czeczenów przez władze radzieckie o współpracę z Niemcami. Wojska radzieckie prowadziły naloty na wioski czeczeńskie, a w latach 1943 – 1944 prowadzono szeroko zakrojoną akcję wysiedleń na Syberię i do Kazachstanu. Opór czeczeński wynikający ze sposobu prowadzenia działań przez wojska radzieckie trwał do połowy lat ’50. Pierwsze powroty Czeczenów z zesłań rozpoczęły się już po śmierci J. Stalina, choć oficjalne pozwolenie zostało wydane w wyniku postalinowskiej odwilży w roku 1957.
Dążenia niepodległościowe odżyły w Czeczenii i Inguszetii w związku z osłabieniem władzy centralnej wraz z rozpadem Związku Radzieckiego. Na czele Zjednoczonego Kongresu Narodu Czeczeńskiego stanął Dżohar Dudajew, rosyjski generał pochodzenia czeczeńskiego. W 1991 r., w październiku odbyły się pierwsze powszechne wybory prezydenckie w Czeczenii. Wygrał je Dżohar Dudajew przewagą 80 % głosów. Ogłosił on niepodległość, której nie uznały władze w Moskwie.
W maju 1992 r. Czeczenia nie podpisała układu federacyjnego, a w czerwcu tego samego roku nastąpił podział Czeczeno – Inguszetii na dwa oddzielne podmioty: Inguszetia podpisała układ. Nowo powstałe państwo czeczeńskie nie zostało uznane przez członków społeczności międzynarodowej.
W roku 1993 rozpoczęły się w Czeczenii konflikty o charakterze wewnętrznym pomiędzy prezydentem a parlamentem w wyniku pogarszającej się sytuacji w kraju. W 1994 r. opozycja zwołała Kongres Ludu Czeczenii, który powołał Radę Tymczasową Republiki Czeczeńskiej. Rada wypowiedziała posłuszeństwo prezydentowi. Po stronie opozycji, skłonnej do podjęcia rozmów z Moskwą, opowiedziały się władze centralne Federacji Rosyjskiej.
W listopadzie 1994 r. zwolennicy opozycji przeprowadzili pierwszy szturm na Grozny, od udziału w którym odcięły się Władze Federacji Rosyjskiej, żądając od obu stron zawieszenia broni. Ultimatum zostało odrzucone przez Dżohara Dudajewa, a w dniu 11 grudnia Moskwa oficjalnie zaangażowała się w działania wojenne w Czeczenii. Zgodnie z oświadczeniem władz Federacji podjęte działania miały na celu przywrócenie porządku konstytucyjnego w Czeczenii. W latach 1994 – 1996 toczyła się w Czeczenii rozpoczęta w ten sposób pierwsza wojna czeczeńska. W przebieg konfliktu angażowali się liczni członkowie społeczności międzynarodowej dając wyraz swojej trosce wynikającej z dużej liczby cywilnych ofiar konfliktu. Dominowały jednak opinie mówiące, iż konflikt w Czeczenii jest wewnętrzną sprawą Rosji. Do zaprzestania działań wojennych wezwały Federację Rosyjską Sojusz Północnoatlantycki, a także pośrednio Rada Europy – odkładając dabatę nad członkostwem Rosji w tej organizacji.
W grudniu 1995 r. premier W. Czernomyrdin i szef prorosyjskich władz Czeczenii, Dogu Zawgajew, podpisali w Moskwie porozumienie, które miało stanowić podstawę stabilizacji sytuacji. Ani porozumienie, ani wybory, które nastąpiły po jego podpisaniu nie przyniosły rozwiązania konfliktu. Dopiero 31 sierpnia 1996 r. podpisane zostało porozumienie  dające Czeczenii prawie całkowitą autonomię.
W okresie po zakończeniu I wojny czeczeńskie działania podejmowane przez zwolenników czeczeńskiej niepodległości miały charakter terrorystyczny. Należał do nich atak dowodzony przez Szamila Basajewa, którego celem był szpital w Budionnowsku. Atak ten był częścią akcji prowadzonej przez Basajewa na terenie Dagestanu. Wydarzenia te doprowadziły do wybuchu do dziś nierozstrzygniętej wojny czeczeńskiej.
Kolejne lata konfliktu naznaczone są działaniami wojsk rosyjskich na terytorium Czeczenii oraz atakami terrorystycznymi Czeczenów – coraz częściej na terytorium Rosji. Prowadzi to do zaostrzania się konfliktu, wobec którego bezradna wydaje się cała społeczność międzynarodowa.

Podstawowe przyczyny utrudniające rozwiązanie konfliktu jako tło brutalizacji metod używanych przez obie strony konfliktu

Podstawowe przyczyny trwania konfliktu oraz stopień trudności stojących na przeszkodzie jego rozwiązaniu wynika z kilku podstawowych przyczyn.
Przede wszystkim, jak ukazuje powyżej przedstawiony szkic historyczny, konflikt rosyjsko – czeczeński jest konfliktem zadawnionym. Działania o wrogim charakterze prowadzone są przez strony konfliktu od ok. 150 lat, co sprawia, że mnożą się kolejne przesłanki do jego kontynuowania. Z charakteru i skrajności podejmowanych przez obie strony akcji wynika również narastające dążenie do wywarcia odwetu na przeciwniku, nie związane bezpośrednio z chęcią rozwiązania konfliktu poprzez rozstrzygnięcie kwestii stanowiącej jego zasadniczy przedmiot.
Na przeszkodzie znalezieniu kompromisowego rozwiązania stoi również zasadnicza sprzeczność dążeń stron. Z punktu widzenia Federacji Rosyjskiej kwestia niepodległości Czeczenii nie jest sprawą jednostkową. Dopuszczenie do oderwania się Czeczenii od Federacji może prowadzić do odnowienia dążeń o podobnym charakterze w innych republikach federacyjnych.
Co więcej w grę wchodzi również prestiż międzynarodowy państwa. Federacja Rosyjska, która utraciła zajmowaną za czasów istnienia Związku Radzieckiego pozycję drugiego bieguna współ-determinującego sposób funkcjonowania współczesnego świata ze względów politycznych nie może pozwolić sobie na dominację w rejonie tzw. „bliskiej zagranicy”, a z całą pewnością musi sprawować pełną kontrolę nad częściami składowymi państwa.
Po stronie czeczeńskiej w grę wchodzą natomiast nie tylko dążenia niepodległościowe, ale również wspomniane wcześniej, zadawnione kwestie historyczne dotyczące bardzo długiej dominacji, historii wysiedleń oraz środków użytych w ramach wdrażania wybranego rozwiązania kwestii niepodległości czeczeńskiej.

Konflikt w Czeczenii jako przykład niemiędzynarodowego konfliktu zbrojnego

Jak już zostało wspomniane konflikt w Czeczenii przez wielu obserwatorów międzynarodowych określany jest mianem „wewnętrznego problemu Rosji”. Trzeba zaznaczyć, że z punktu widzenia międzynarodowego prawa humanitarnego jest to kwestia niezwykłej wagi. Prawo wojny i prawo konfliktów zbrojnych, a także prawo humanitarne obowiązuje podmioty prawa międzynarodowego, czyli państwa.
W sytuacji prowadzenia konfliktu, który definiowany jest jako konflikt wewnętrzny, nie znajdują zastosowania zapisy wszystkich Konwencji Genewskich, które stanowią podstawę międzynarodowego prawa humanitarnego stosowanego w wypadku konfliktów zbrojnych. Ze względu na fakt, iż Czeczenia nie jest państwem całowładnym i samowładnym, a więc nie może zostać określona mianem suwerennego państwa, zastosowanie może znaleźć tutaj jedynie art. 3 wspólny dla Konwencji Genewskich:
Artykuł 3
Gdyby na terytorium jednej z Wysokich Umawiających się Stron wybuchł konflikt zbrojny nie posiadający charakteru międzynarodowego, każda ze Stron w konflikcie będzie obowiązana stosować się przynajmniej do następujących postanowień:
1) Osoby nie biorące bezpośrednio udziału w działaniach wojennych, włącznie z członkami sił zbrojnych, które złożyły broń, oraz osoby, które stały się niezdolne do walki na skutek choroby, ran, pozbawienia wolności lub z jakiegokolwiek innego powodu, będą we wszelkich okolicznościach traktowane w sposób humanitarny, bez czynienia żadnej różnicy na ich niekorzyść z powodu rasy, koloru skóry, religii lub wiary, płci, urodzenia lub majątku ani z żadnych innych analogicznych powodów.
W tym celu są i pozostaną zakazane w stosunku do wyżej wymienionych osób w każdym czasie i w każdym miejscu:
a) zamachy na życie i nietykalność cielesną, a w szczególności zabójstwa we wszelkiej postaci, okaleczenia, okrutne traktowanie, tortury i męki;
b) branie zakładników;
c) zamachy na godność osobistą, a w szczególności traktowanie poniżające i upokarzające;
d) skazywanie i wykonywanie egzekucji bez uprzedniego wyroku, wydanego przez sąd należycie ukonstytuowany i dający gwarancje procesowe, uznane za niezbędne przez narody cywilizowane.
2) Ranni i chorzy będą zbierani i leczeni.
Bezstronna organizacja humanitarna, jak Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża, będzie mogła ofiarować swe usługi Stronom w konflikcie.
Strony w konflikcie będę się ponadto starały wprowadzić w życie w drodze układów specjalnych wszystkie lub niektóre z pozostałych postanowień niniejszej Konwencji.
Zastosowanie powyższych postanowień nie będzie miało wpływu na sytuację prawną Stron w konflikcie. 
Wspólny art. 3 Konwencji Genewskich, przytoczony powyżej, jest określany mianem „Minikonwencji”. Jego sformułowanie i powtarzalność we wszystkich 4 Konwencjach wynika z tego, że ich zapisy dotyczą praw człowieka w czasie międzynarodowych konfliktów zbrojnych. Jego wprowadzenie do zapisów konwencji umożliwiło zapewnienie podstaw prawnych ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych.
Rosnąca liczba tego rodzaju konfliktów spowodowała sformułowanie i przyjęcie II protokołu dodatkowego do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r. dotyczącego ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych.  Przyjęcie tego dokumentu jest bardzo ważne ze względu na zapisy wstępu protokołu. Przypominają one, że podstawę ochrony praw człowieka podczas niemiędzynarodowego konfliktu zbrojnego stanowią zapisy art. 3 Konwencji Genewskich oraz „zasady ludzkości oraz wymagania społecznego sumienia”. Ten ostatni zapis odwołuje się do pochodzącej z 1907 r. klauzuli Martensa , która brzmiała:
Zanim bardziej wyczerpujący kodeks praw wojennych będzie mógł być ułożony wysokie układające się strony uważają za właściwe skonstatować, że w wypadkach nie objętych przepisami obowiązującymi, przyjętymi przez nie ludność i strony wojujące pozostają pod opieką i zasad prawa narodów, wypływających ze zwyczajów ustanowionych miedzy cywilizowanymi narodami, oraz z zasad humanitarności i wymagań społecznego sumienia
Protokół składa się z 28 artykułów umieszczonych w pięciu częściach protokołu. Rozwija on zapisy Minikonwencji, zapewniając odpowiednią ochronę wszystkim osobom dotkniętym przez konflikt (art. 2). Zapisy Protokołu dotyczą między innymi:
 gwarancji podstawowych humanitarnego traktowania,
 traktowania rannych, chorych i rozbitków,
 traktowania ludności cywilnej.
Omawiając postanowienia II Protokołu Dodatkowego należy zwrócić uwagę na jedną kwestię. Zgodnie z postanowieniami art. 3 Protokołu, żadne z jego postanowień nie może stanowić podstaw do ingerencji w wewnętrzne sprawy suwerennego państwa, ani naruszenia jego suwerenności.

Międzynarodowe prawo humanitarne na tle konfliktu w Czeczenii

Naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego podczas konfliktu w Czeczenii są przedmiotem licznych analiz oraz interwencji ze strony międzynarodowych organizacji zajmujących się ochroną praw człowieka. Należy do nich Amnesty International, która w swoim Raporcie 2004  umieściła informacje dotyczące naruszeń praw człowieka w Czeczenii w ostatnim okresie:
 wojska rosyjskie nadal prowadzą „rajdy wojskowe” skierowane przeciwko miejscowościom czeczeńskim,
 odnotowuje się „zaginięcia” chłopców i mężczyzn narodowości czeczeńskiej,
 odnotowywane są również przypadki stosowania tortur i wypadki gwałtów.
Naruszenia praw człowieka w konflikcie czeczeńskim zdarzają się po obu stronach. W wypadku strony czeczeńskie Amnesty International odnotowała jak następuje:
 ataki na cywilnych pracowników administracji rosyjskiej,
 organizowanie ataków bombowych, w których rany i śmierć ponoszą osoby cywilne,
 organizowanie zamachów samobójczych,
 organizowanie zamachów terrorystycznych.
Po przeanalizowaniu metod i środków stosowanych w konflikcie czeczeńskim tym jaśniejsze staje się, jak cenna jest obecność na miejscu obserwatorów międzynarodowych i pomoc niesiona przez neutralne organizacje międzynarodowe. Tradycyjna neutralność jest jednym z najważniejszych atutów organizacji Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. To dzięki niej możliwe jest udzielanie pomocy w niemal wszystkich konfliktach na świecie, co dotyczy również konfliktu w Czeczenii.
Do działań podejmowanych przez MCK należy w tym regionie :
 ochrona osób zatrzymanych przez którąkolwiek ze stron konfliktu, umożliwianie kontaktu z rodziną,
 dostarczanie pomocy żywnościowej i innej pomocy materialnej osobom, które w wyniku konfliktu straciły dom i środki utrzymania,
 wsparcie odbudowy infrastruktury publicznej,
 zapewnienie wsparcia medycznego,
 upowszechnianie międzynarodowego prawa humanitarnego.
Konflikt w Czeczenii i jego odbiór przez społeczność międzynarodową jest najlepszym dowodem na to, że bez jasno określonych zasad postępowania na arenie międzynarodowej otwierają się możliwości licznych naruszeń praw człowieka i obywatela. Również wzajemna obserwacja przestrzegania prawa międzynarodowego nie wystarcza w sytuacji pełnej uznaniowości: stosunek USA do metod stosowanych przez Federację Rosyjską w Czeczenii widocznie zmieniał się wraz z rozwijaniem przez Stany Zjednoczone kampanii antyterrorystycznej po ataku na World Trade Center.
Obowiązujące współcześnie prawo międzynarodowe konstruowane było w epoce dwubiegunowego ładu międzynarodowego, w epoce dominującego zagrożenia w postaci użycia broni nuklearnej w konflikcie międzypaństwowym, w epoce podmiotowości prawno-międzynarodowej ograniczającej się wyłącznie do suwerennych państw.
Konflikt w Czeczenii, jako przedłużające się trwanie i niemożność społeczności międzynarodowej wzięcia udziału w rozwiązaniu konfliktu jest jednym z dowodów na niedostosowanie prawa międzynarodowego do realiów XXI w.


O artykule